Naast De Gezonde Basisschool van de Toekomst zijn er ook andere, vergelijkbare concepten ontwikkeld en onderzocht. Deze concepten besteden ook aandacht aan gezonde voeding en/of meer bewegen op school. De Gezonde Basisschool van de Toekomst werkt toe naar iedere dag een gezonde lunch en een uur bewegen op school. De positieve effecten hiervan zijn aangetoond in wetenschappelijk onderzoek. Andere concepten kunnen weer net iets andere doelen hebben op het gebied van gezonde voeding en bewegen. Hier lees je er meer over.
.
JUMP-in
Het JUMP-in programma wordt sinds 2013 in Amsterdam ingezet op basisscholen met als doel het stimuleren van gezond eten en drinken, voldoende bewegen, actief buitenspelen tijdens schoolpauzes, het bevorderen van een gezonde motorische ontwikkeling, en het vroegtijdig signaleren van een (dreigend) ongezond gewicht en begeleiden naar passende hulp. Het programma is ontwikkeld als onderdeel van de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht. Het wordt tegenwoordig als regulier gemeentelijk beleid uitgevoerd als deel van de Gezonde School-aanpak in Amsterdam. Bassischolen werken hierin nauw samen met een Gezonde School Adviseur van GGD Amsterdam die hen ondersteunt om een Gezonde School te worden. Er wordt hiertoe structureel ingezet op alle Gezonde School- pijlers, bijv. door het stimuleren van structurele ouderbetrokkenheid en voedingseducatie, het implementeren van een gezond voedingsbeleid, het gemeentelijk organiseren van naschools sport- en beweegaanbod, en het monitoren van het gewicht, beweeggedrag en de motorische ontwikkeling van kinderen.
In verschillende studies is gekeken naar de effecten van (onderdelen van) het JUMP-in programma, zoals de beweegcomponent, het voedingsbeleid, en het programma als totaal. In deze laatste studie vonden GGD Amsterdam en Amsterdam UMC over de periode van 2013 naar 2019 positieve effecten in relatie tot de body mass index (BMI) van kinderen op scholen waar JUMP-in goed geïmplementeerd was vergeleken met kinderen op scholen waar dit niet zo was.
- De stapsgewijze ontwikkeling van de JUMP-in op basisscholen volgens het RE-AIM evaluatiekader
- Studieprotocol voor de evaluatie van JUMP-in op voedingsgewoonten van Amsterdamse kinderen
- De effecten van JUMP-in op de gewichtsontwikkeling van kinderen in Amsterdam
- De effecten van JUMP-in op de fysieke activiteit van kinderen in Amsterdam
- Kwalitatieve evaluatie van de adoptie, implementatie en borging van het JUMP-in programma
- De effecten van JUMP-in op het voedingsgedrag op school van kinderen in Amsterdam
Neem contact op via: gezondleven@ggd.amsterdam.nl
Gezonde Schoollunch (Rotterdam)
In opdracht van de Gemeente Rotterdam heeft de afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg van het Erasmus MC een onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit en haalbaarheid van een gezonde schoollunch in Rotterdam. In schooljaar 2023-2024 hebben vijf basisscholen deelgenomen aan de pilot, waarbij ze gedurende 18 schoolweken vier dagen in de week een gezonde lunch hebben aangeboden op school. Op iedere school heeft het schoolteam samen met ouders, leerlingen en relevante stakeholders een lunchconcept gekozen dat het beste bij hun school past. Door middel van herhaalde observaties, vragenlijsten voor kinderen, ouders en schoolpersoneel en groepsgesprekken met ouders en schoolpersoneel zijn de effecten en haalbaarheid van de implementatie van gezonde schoollunches in Rotterdam onderzocht. Het volledige studieprotocol van dit onderzoek is te vinden in dit Engelstalige artikel.
Uit het onderzoek blijkt dat voor de meeste kinderen de lunch vanuit huis niet voldoet aan de Richtlijnen Gezonde Voeding. Een gezonde schoollunch zorgt ervoor dat kinderen meer groente gaan eten, minder zoete dranken meenemen vanuit huis en dat smaakvoorkeur van groente en fruit minimaal, maar positief, verandert. Ongewenste gevolgen, zoals het eten van meer koek en cake en minder ontbijt, moeten verder onderzocht worden.
Qua implementatie verschilt de tevredenheid per school en aanpassingen zijn soms nodig in het aanbod of de organisatie. Kinderen gaven aan de lunch vanuit huis lekkerder te vinden dan de lunch van school, maar over het algemeen vinden ouders en schoolpersoneel de gezonde schoollunch een goed initiatief, met name voor de kinderen die het nodig hebben.
Eind schooljaar 2023-2024 is een vragenlijst uitgezet onder alle basisscholen in Rotterdam om te inventariseren wat scholen al doen rondom het aanbieden van schoolmaaltijden, of er interesse is voor het aanbieden van een (gezonde) schoollunch en hoe haalbaar dit is voor scholen om te organiseren. In de gemeente Rotterdam biedt 38% van de basisscholen al een vorm van schoollunch aan en meerdere scholen staan hiervoor open in de toekomst. Met name tijdsinvestering, financiering, organisatielasten en faciliteiten in de school worden als obstakels gezien om een gezonde schoollunch aan te bieden.
Dit onderzoek laat zien dat een gezonde schoollunch nodig blijkt te zijn en positieve verandering kan opleveren, maar dat het wel van belang is dat het een passend lunchconcept is voor de school en obstakels worden overwonnen.
Meer informatie over het onderzoek via Annemieke Wargers (a.wargers@erasmusmc.nl) & Wilma Jansen (w.jansen.1@erasmusmc.nl), voor beleidsinhoudelijke vragen kan contact opgenomen worden met Katerina Polychronakis (ea.polychronakis@rotterdam.nl) & Alieke Zijlstra (ar.zijlstra@Rotterdam.nl).
KEIGAAF
Binnen het KEIGAAF-project creëerden basisscholen een gezonde omgeving op het gebied van voeding en bewegen. De KEIGAAF-activiteiten werden op maat vormgegeven door een werkgroep van de school. Op welke activiteiten de KEIGAAF-werkgroep inzette, was afhankelijk van de behoeften en mogelijkheden binnen en rondom school. Een procesbegeleider ondersteunde de KEIGAAF-werkgroep. Tussen 2017 en 2019 werd de implementatie en de effectiviteit van KEIGAAF onderzocht op acht basisscholen in Eindhoven. Er werden positieve resultaten gevonden op de BMI-ontwikkeling en het beweeggedrag van kinderen.
- Studieprotocol van de quasi-experimentele evaluatie van KEIGAAF: Een context-gebaseerde voeding- en bewegingsinterventie voor basisschoolleerlingen
- Implementatie van KEIGAAF op basisscholen
- De effecten van KEIGAAF op de BMI z-score en het beweeg- en voedingsgedrag van basisschoolleerlingen
Meer informatie via Dave van Kann, lector ‘Leren Bewegen in en rondom de School, Fontys Hogeschool. E: d.vankann@fontys.nl; T: +31627349611.
Lekker Fit!
Lekker Fit! was een initiatief van de gemeente Rotterdam gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl voor jeugd in Rotterdam. Het programma liep van 2005 tot 2024. Lekker Fit! omvatte meerdere componenten waarbij de focus lag op gezonde voeding, voldoende beweging en ontspanning. Lekker Fit! werd uitgevoerd op basisscholen, kinderdagverblijven en in de wijk. Een belangrijke component van Lekker Fit! was het aanbieden van een breed sport- en beweegaanbod, zowel tijdens reguliere gymlessen als buiten de lessen om, in samenwerking met sportverenigingen en andere partners in de wijk. Daarnaast richtte Lekker Fit! zich op gezonde voeding middels kooklessen en voedingsworkshops voor kinderen. Ook bood Lekker Fit! lesmateriaal aan scholen over gezonde leefstijl en werd de schoolomgeving ingericht om gezonde keuzes te stimuleren.
Een eerste evaluatiestudie in 2010 toonde positieve effecten van Lekker Fit! aan op percentage overgewicht, middelomtrek en prestatie in de 20m-shuttle run test bij kinderen in groep 3 t/m 5. Voor kinderen in groep 6 t/m 8 werden deze effecten niet gevonden. Een tweede studie naar lange termijneffecten van Lekker Fit! vond plaats in de periode 2021-2023. Aan deze studie namen jongeren op middelbare scholen in Rotterdam deel. Van deze jongeren werd met terugwerkende kracht bepaald of zij op de basisschool Lekker Fit! onderwijs of regulier onderwijs hadden gevolgd om de effecten van het programma in kaart te kunnen brengen. In deze studie konden geen positieve lange termijneffecten van Lekker Fit! worden aangetoond.
Meer informatie via: lekkerfit010.nl en lekkerfit@rotterdam.nl
- De korte termijneffecten van Lekker Fit! op de gewichtsontwikkeling van kinderen
- Studieprotocol van de lange termijneffectevaluatie van Lekker Fit!
Eten op School
Binnen het project de Gezonde Schoollunch is door Wageningen University & Research en de Vrije Universiteit Amsterdam met verschillende partners tussen 2017 en 2020 onderzoek gedaan naar het draagvlak, de organisatie van en het effect van een gezonde schoollunch op Nederlandse basisscholen. Kinderen op drie basisscholen kregen een half jaar lang een gezonde zelfsmeerlunch. Uit het onderzoek kwam naar voren dat kinderen meer groenten, fruit en volkoren en bruinbrood aten en minder suikerhoudende dranken dronken als er een schoollunch aangeboden werd dan wanneer dat niet het geval was. De lunch werd goed gewaardeerd en kinderen gingen thuis niet ongezonder eten. Maar, zodra de lunch niet meer aangeboden werd, vielen de verbeteringen weer weg.
Meer informatie over het project en de resultaten is te hier te vinden.
- De inhoud en kwaliteit van de lunch van Nederlandse basisschoolleerlingen
- Inhoud van lunchtrommels van Nederlandse basisschoolleerlingen, en hun perceptie van gezonde schoollunches
- Een kwalitatief onderzoek naar de percepties van kinderen, ouders en schoolpersoneel op de ontwikkeling en implementatie van een gezonde schoollunch op Nederlandse basisscholen
- Een cross-sectionele studie naar waardering en voorkeur van ouders voor gezonde schoollunch concepten voor Nederlandse basisscholen
- Een verzorgde lunch op de basisschool: Wat kost dat en wat mag dat volgens ouders kosten?
- Welke factoren beïnvloedden succesvolle implementatie van een gezond lunch programma op Nederlandse basisscholen
- Studieprotocol van de evaluatie van Lunch op School
- De effecten van een gezonde schoollunch op het voedingsgedrag van Nederlandse basisschoolleerlingen
Evaluatie Gezond Gewicht op School (Utrecht)
Onder leiding van Hogeschool Utrecht is per 1 mei 2026 een vierjarig onderzoeksproject naar Gezond Gewicht op School, een integrale aanpak van gezonde schoollunches, voedseleducatie, extra beweegactiviteiten en ouderbetrokkenheid op 13 basisscholen in de gemeente Utrecht gestart.
Het doel is inzicht te verkrijgen in de effecten van een integrale aanpak met gezonde schoollunch, voedseleducatie, extra beweegactiviteiten, ouderbetrokkenheid en aandacht voor inclusiviteit en cohesie in het primair onderwijs in Utrecht.
Er wordt niet alleen onderzocht wat werkt, maar ook hoe en waarom het werkt voor scholen. Deze kennis maakt het mogelijk een goed onderbouwd advies te geven over een effectieve aanpak die de gezondheid en de ontwikkeling van leerlingen in het primair onderwijs versterkt en bijdraagt aan het verkleinen van toekomstige gezondheidsverschillen.
Het stevig verankerde consortium brengt wetenschap, beleid en praktijk samen en bestaat uit Hogeschool Utrecht, Wageningen University & Research, Wageningen Social & Economic Research, Universiteit Utrecht, het Louis Bolk Instituut, JOGG, de gemeente Utrecht én de 13 deelnemende basisscholen, de leerlingen en hun ouders/verzorgers. De jaarlijkse bevindingen worden teruggekoppeld aan de betrokken scholen en de gemeente voor continue kwaliteitsverbetering.
Het project levert inzicht in wat werkt op het gebied van voeding, bewegen, ouderbetrokkenheid en sociale cohesie en hoe interventies elkaar versterken; verbeteringen in voedings- en beweeggedrag, welzijn en ouderbetrokkenheid; handvatten voor implementatie, borging en opschaling; maatschappelijke kosten- batenanalyse; wetenschappelijke publicaties, FAIR datasets, praktische producten, monitoringstool en adviezen voor structurele verankering in scholen en gemeentelijk beleid. Meer informatie over het onderzoek via Liesbeth Haverkort (liesbeth.haverkort@hu.nl).
Het Schoolmenu van Morgen (Amsterdam)
Het Schoolmenu van Morgen is een onderzoek uitgevoerd door Amsterdam UMC en de Vrije Universiteit, in opdracht van de Gemeente Amsterdam. Het onderzoek is in oktober 2023 van start gegaan. De Gemeente Amsterdam wil weten hoe het voedingsbeleid op Amsterdamse basisscholen kan worden aangevuld om ervoor te zorgen dat kinderen die dit nodig hebben voldoende en gezond te eten krijgen op school. De focus ligt daarbij op het vergroten van het bereik en het waarborgen van de gezondheid van de maaltijdondersteuning.
Als eerst is er een overzicht gemaakt van basisscholen in Amsterdam die wel of geen gebruik maken van het Programma Schoolmaaltijden. Vervolgens zijn op 25 scholen interviews gehouden met directies en ondersteunend personeel over hun ervaringen en behoeften rondom een maaltijdondersteuning. De resultaten hiervan zijn te vinden in dit Engelstalige artikel. Op dit moment vinden gesprekken met scholen en gemeente plaats over de continuering van de maaltijdondersteuning, vanwege de onzekerheid van de duur van de subsidie. Uiteindelijk zullen aanbevelingen worden gedaan aan de Gemeente Amsterdam om de maaltijdondersteuning te optimaliseren. Meer informatie over het onderzoek via Lotte Jansen (l.s.jansen@amsterdamumc.nl).
Tijd voor Toekomst
Sinds 2020 loopt in de provincie Groningen het programma Tijd voor Toekomst, een verrijkte schooldag voor kinderen in het primair onderwijs. Het programma wil de kansengelijkheid voor kinderen vergroten door brede talentontwikkeling aan te bieden op school. Externe aanbieders verrijken en verbreden het schoolprogramma. Dit doen ze om alle kinderen op de basisschool de kans te bieden te werken aan een brede oriëntatie op hun toekomst en hun eigen gezondheid en welzijn.
Hanzehogeschool Groningen voert onderzoek uit naar de werkzame elementen, impact en ervaringen bij een verrijkte schooldag. Sinds 2021 worden negen basisscholen gevolgd in het proces van deze innovatie in het onderwijs. Met ingang van 2024 zijn dit 15 basisscholen. Met interviews, vragenlijsten en focusgroepen worden betrokkenen in dit proces gevolgd. Schoolteams en ouders zijn bevraagd over de impact en ervaringen van een verrijkte schooldag op talentontwikkeling in de school- en thuisomgeving. Kinderen worden gevolgd en bevraagd op thema‘s schoolplezier, toekomstperspectief, zelfvertrouwen en zelfbeeld en gezondheid. Ook voert de Hanzehogeschool, in samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen en ROC‘s Noorderpoort en Alfa College een onderzoekagenda op de thema‘s impact, organiseren, samenwerking, opleiden en leergemeenschappen binnen verrijkte schooldagen. Sinds 2024 loopt er een promotietraject naar verrijkte schooldagen in de regio Groningen. Uitkomsten van het onderzoek zijn te vinden op de website van Tijd voor Toekomst.
Meer informatie over het onderzoek via Sanne Visser (s.s.visser@pl.hanze.nl). Voor beleidsinhoudelijke vragen kan contact worden opgenomen met Danielle Bekkering (danielle@tijdvoortoekomst.nl) of Marc Altink (marc@tijdvoortoekomst.nl).
Gelijk Gezond
Gelijk Gezond is een onderzoeksthema onder het lectoraat Food, Health & Technology van hogeschool Inholland. Het doel van Gelijk Gezond is om kinderopvanglocaties en basisscholen te ondersteunen bij het succesvol aanbieden van gezonde voeding voor alle kinderen. Twee projecten zijn in 2026 afgerond.
In een project van Inholland, TommyTomato en Heartbeat Ventures is inzicht verkregen in factoren die van invloed zijn op de consumptie van groenterijke lunchmaaltijden op basisscholen. Maaltijdbakjes van TommyTomato zijn in 2024- 2025 tien maanden lang twee dagen in de week van een paar klassen van vijf scholen regio Haaglanden gewogen bij terugkomst op het distributiecentrum, zo kon bepaald worden hoeveel er gegeten werd. Ook is er geobserveerd tijden lunch in de klas. Uit het onderzoek is gebleken dat er verschillen zijn in consumptie tussen scholen, tussen leerjaren binnen een school en tussen maaltijden. Over het algemeen werden pastamaaltijden het best gegeten en aardappel het slechtste. De handelingswijze rondom het aanbieden en proeven/eten van de leerkracht bleek een belangrijke succesfactor (publicatie volgt).
Het onderzoeksproject ‘Voed ze Goed‘ is afgerond in juni 2026. Middels observaties in klassen op basisscholen, sessies met kinderen, gesprekken en focusgroepen met leerkrachten is gekeken welke factoren gerelateerd zijn aan de voedingsaanpak op scholen en welke barrières er zijn om bijvoorbeeld meer met voedingseducatie te doen. Het contact met ouders en ouderbetrokkenheid bleek een belangrijke factor vanuit de leerkracht. Scholen onderling verschillen in het wel of niet aanwezig hebben van een voedingsbeleid en/of duidelijke afspraken en richtlijnen, dit is terug te zien in de handelingswijzen van leerkrachten. Uit de sessies met kinderen blijkt dat zij de huidige situatie rondom eetmomenten vaak over het algemeen prima vinden. De huidige eetinrichting/aanpak op scholen lijkt gericht te zijn op het voldoende eten, steeds vaker ook op gezond eten, maar niet op het sociale aspect rondom eten (publicatie volgt). De opgedane inzichten worden meegenomen in vervolgonderzoek.
Samenwerken of wil je meer informatie over de verschillende projecten van Gelijk Gezond? Nee contact op met Vera van Stokkom (vera.vanstokkom@inholland.nl).